Вясну ў Беларусi адкрылi кнiгаўкi, берасцянкi i буслы

Сяргей КУРКАЧ
«Звязда»
№99
22.04.03

Першыя акорды вясны найбольш уважлiвыя арнiтолагi пачулi ўжо ў другой палове студзеня, калi бойка, па-веснавому пачалi спяваць сiнiцы, якiя зiмавалi на радзiме. Сёння мы назiраем другую фазу вясны, бо на ўвесь голас заспявалi берасцянкi. Наступная фаза птушынай вясны пачнецца ў пачатку мая, калi пачнуць спяваць авяльгi, зязюлi i свiргулi. Апошнiмi прылятаюць з зiмоўкi ў Беларусь маленькiя пагонiчы i драчы. Здаецца, што гэтыя птушкi пэўную частку шляху крочаць пехатой, бо першыя iх спевы мы пачуем толькi напрыканцы мая-пачатку чэрвеня. Сумесна з выканаўчым дырэктарам грамадскай арганiзацыi «Ахова птушак Беларусi» Аляксандрам Вiнчэўскiм «Звязда» працягвае знаёмiць чытачоў з птушкамi Беларусi.

Самымi ж першымi ў Беларусь прыляцелi пералётныя шпакi, кнiгаўкi, чаплi-бугаi i шэрыя чаплi. Займаюць свае родныя мясцiны палявыя жаўрукi, i вялiкай чарадой праз Палессе мiграцыйным шляхам у бок расiйскай тундры ляцяць гусi. Прылёт да нас птушак звязаны са з’яўленнем першай талай зямлi, на якой магчыма адшукаць чарвячкоў, насякомых i насенне.

Большасць вадасховiшчаў, азёр i рэк сёння яшчэ стаяць пад лёдам, але, нягледзячы на гэта, шмат вадаплаўных птушак да нас ужо прыляцела. Драпежныя птушкi, якiя заўсёды спецыялiзавалiся на рыбе, зараз «пераквалiфiкавалiся» i палююць на грызуноў, ужываюць iншы дробны корм, у тым лiку i насенне. Адразу пасля дня смеху ў гарадскiя кварталы Мiнска пачалi рабiць «налёты», каб падхарчавацца, вялiкiя групоўкi чаек-рагатух, рыбачак i шызых чаек.

Самая смелая, з адкрытым позiркам, крыху дзiўнаватай формы веснавая птушка — кнiгаўка. У Расii яна называецца «чибис», бо крычыць-размаўляе птушка менавiта «чывi-чыбi». У Галандыi нашу кнiгаўку клiчуць «кувiт», а на Нямеччыне — «кiвiц», бо насельнiцтва гэтых краiн чуе спевы птушкi па-свойму. Жыхары ж i спецыялiсты нашай краiны заўважылi, што птушка моцна адрознiваецца ад iншых вiдаў, бо крылы ў палёце ў яе нiбыта прамавугольнай формы, i нагадвае кнiгаўка менавiта разгорнутую кнiгу. Вялiкую i прыкметную, зусiм не пужлiвую кнiгаўку зараз магчыма ўбачыць у кожнай вёсцы Беларусi. Магчыма таму айчынныя арнiтолагi разлiчваюць выбраць кнiгаўку ў блiжэйшыя гады птушкай года нашай дзяржавы. Але менавiта зараз кнiгаўкi пачалi моцна пакутаваць ад дзейнасцi чалавека. Разам з iншымi наземнымi птушкамi наш «адукаваны» лятун гняздуецца на зямлi ў засохлай траве. На жаль, насельнiцтва гарадоў i вёсак, а часам i адмiнiстрацыi калгасаў падпальваюць сухую траву. А ў веснавых выжарынах гiнуць гнёзды, яйкi i малыя птушаняты розных птушак, у тым лiку i кнiгавак. Выпальванне засохлай травы ў нашай дзяржаве забаронена законам, але… Падчас невялiкiх лакальных пажараў ля дарог i палёў сёння выпальваецца верхнi слой гумусу, глебаўтваральнiкi, усякiя дробныя грыбы, насякомыя, насенне раслiн i, вядома, «кватэры» i дзеткi птушак.

Больш таго, спадар Вiнчэўскi раiць дарослым i дзецям спецыяльна не шукаць у засохлай траве гнёзды птушак. Па-першае, спужаная «вялiкiм братам» птушка можа назаўсёды пакiнуць кладку з яйкамi. Па-другое, трэба ведаць, што за людзьмi заўсёды даволi пiльна назiраюць сарокi i вароны. Потым, следам за чалавекам, шукаць гнёзды пачынаюць гэтыя драпежнiкi i цалкам знiшчаюць яйкi i птушанят.

Вясной змяняюцца паводзiны i тых птушак, якiя зiмавалi побач з намi. Яны пачалi не толькi больш актыўна лётаць i шчабятаць, але i арганiзоўваць сумесныя спевы ў чарадзе. Напрыклад, сёння ў Мiнску вераб’i i сiнiцы часам збiраюцца ў вялiкiя групоўкi i спяваюць хорам, бо такiм чынам самцы больш эфектыўна прываблiваюць да сябе самачак. Толькi самыя моцныя i прыгожыя «кавалеры» з гэтых вiдаў птушак ужо зараз пабудавалi жыллё i гучна каля яго спяваюць. Самкi ж самастойна выбiраюць сабе пару або з лiку iндывiдуалаў, або з чарады спевакоў.

Ужо сёння з Блiзкага Усходу i Украiны ў нашы лясы прыляцеў буйны птушыны драпежнiк — вялiкi арлец. А айчынны магутны драпежнiк — арлан-белахвост ужо зараз наседжвае яйкi, i працягнецца гэта не менш як 1,5 месяца.

Гэтымi днямi прыляцелi на радзiму сiмвалы Беларусi — белыя буслы. Нагадаем, што мiнулай восенню ў вёсцы Бабiнец, якая знаходзiцца на тэрыторыi Белавежскай пушчы, падчас урагану загiнуў унiкальны ў Еўропе «шматкватэрны дом» буслоў на вялiкай таполi. Усю зiму актывiсты грамадскай арганiзацыi «Ахова птушак Беларусi» збiралi сродкi на аднаўленне шматкватэрнага гнездавання. Недзе тыдзень таму аматары птушак пабудавалi ў гэтай вёсцы ажно 12 новых платформаў. Птушкi былi ўдзячныя людзям, бо ўжо на наступны дзень на новабудоўлю ў Бабiнец з выраю прыляцелi буслы.